امام شناسی در پرتو زیارت جامعه کبیره - بخش نخست

روشنایی زمین

اشراق زمین به وسیله نور ائمه اطهار(علیهم السلام) به این معناست که خدای تبارک و تعالی بر ما انسان‌ها و اجنه منّت نهاده و انوار ذوات مقدسه معصومین(علیهم السلام) را که در اطراف عرش، مشغول تسبیح و تقدیس خداوند سبحان بودند را به خاطر هدایت و کسب فیض بشر، فرش‌نشین کرده است...

 

 

 

شرح فرازهایی از زیارت جامعه کبیره

حجت الاسلام والمسلمین محمد خادمی

 

مقدمه

زیارت جامعه کبیره که اقیانوسی مواج از معارف الهی و مضامین عالی مشتمل بر معرفی مقام ائمه علیهم السلام است؛ یكى از ميراث هاى گران قدر دهمين پيشواى پيروان اهل بيت عليهم السلام، امام هادى عليه السلام است

از جمله محورهاى مهم فعّاليت هاى اين امام بزرگوار، جهت تبيين جايگاه واقعى اهل بيت عليهم السلام و گسترش مكتب تشيّع، فرهنگ سازى براى زيارت قبور نياكان خود، بويژه امير مؤمنان و امام حسين عليهم السلام بوده است.

زیارت جامعه که به تعبیر علامه مجلسی(ره) از نظر سند و روایت از صحیح‌ترین و قوی‌ترین زیارات ائمه علیهم السلام است یادگاری عظیمی است که در حرم هر یک از ائمه معصومین علیهم‌السلام آن زیارت را می‌خوانیم.

از آنجاکه این زیارت ، بر نقل نصوص مختلف ، معتبرترین زیارات بوده و توصیه به خواندن آن در مشاهد مشرفه ، اکیدا به چشم می خورد ؛ توجه به مضامین مهم آن نیز باید مورد توجه قرار بگیرد .

در این ویژه نامه به شرح اجمالی فرازهایی از این زیارت  در جند مطلب می پردازیم:

 

فرازاول :  وأشرقت الأرض بنوركُم

امام هادی علیه السلام در این فراز از زیارت جامعه کبیره، از یکی از فضایل بی‌کران اهل‌بیت علیهم السلام پرده برداشته و ایشان را به عنوان نور الهی در زمین معرفی می‌کند. ائمه اطهار(علیهم السلامروشنایی بخش تمام عالم هستند، هم اصل وجودشان و هم هدایت و راهنمایی‌های آنان در حقیقت موجب درخشندگی جهان هستی شده است.

اشراق زمین به وسیله نور ائمه اطهار(علیهم السلامبه این معناست که خدای تبارک و تعالی بر ما انسان‌ها و اجنه منّت نهاده و انوار ذوات مقدسه معصومین(علیهم السلامرا که در اطراف عرش، مشغول تسبیح و تقدیس خداوند سبحان بودند را به خاطر هدایت و کسب فیض بشر، فرش‌نشین کرده است.

فرق واژه اشراق با طلوع این است که در مفهوم واژه اشراق، علاوه بر طلوع، اضائه و نورافشانی نیز گنجانده شده، به گونه‌ای که درخشندگی و تابش آن بسیار زیاد بوده و در نقطه مرتفعی قرار گرفته است. (النهايه/ج3/ص464/العین/ج5/ص38)

این قسمت از زیارت جامعه اشاره به آیه شریفه {وَأَشْرَقَتِ الْأَرْضُ بِنُورِ رَبّهَا} (زمر/69دارد كه مفسّرين در معنای آن بحث نموده‌اند. امّا آنچه به عنوان روایتی از امام صادق(علیه السلامتبیین شده این است که فرمودند: «مراد از ربّ زمین، امام و حجت خدا بر روی زمین است» اصحاب پرسیدند: وقتی که او قیام و خروج کند چه اتفاقی رخ خواهد داد؟ حضرت فرمودند: «مردم از نور خورشید و ماه بی‌نیاز می‌شوند و از نور امام استضائه می‌کنند». (تفسیر قمی/ج2/ص253، نوادر الاخبار فیض کاشانی/ص278)

مرحوم شیخ مفید نیز روایتی نقل کرده است که امام صادق(علیه السلامفرمودند: «إذا قام قائمنا أشرقت الأرض بنور ربّها و استغنى العباد عن ضوء الشمس و ذهبت الظلمة»: «وقتی قائم م(عجظهور نماید مردم از نور خورشید بی‌نیاز شده و تاریکی‌ها از بین خواهد رفت». (ارشاد مفید/ج2/ص381؛ الغیبه طوسی/ص467)

نکته‌ای که در این روایت به چشم می‌خورد این است که عنوان ربّ بر امام(علیه السلاماطلاق شده و هیچ اشکالی بر آن مترتب نیست، زیرا واژه ربّ در معانی مختلفی مانند (مولا، سرور، مدبّر، مربّی و...) استعمال شده که به گفته لغویون هرگاه به طور مطلق استعمال شود به معنای ذات باری‌تعالی بوده و هرگاه مضاف شود بر غیر خدا اطلاق می‌شود مانند برخی از آیات قرآن (یوسف/41).

بنابراین بعید نیست که ربّ الارض به معنای امام الأرض باشد بدین معنا که ائمه اطهار(علیهم السلاممربی انسان در هدایت و سعادت او و مدبّر جهان هستی می‌باشند.

چنانچه بیان شد این عبارت از زیارت جامعه در بردارنده دو معنا می‌باشد:

1) اصل وجود ائمه اطهار(علیهم السلام) در زمین که طبق روایات اساس خلقت به خاطر وجود ایشان بوده و در حقیقت آنها غایت اصلی خلقت می‌باشند. (لوامع صاحبقرانی/ج2/ص326)

2) نور هدایت ائمه اطهار(علیهم السلام) که به سبب آن، قلوب اهل زمین نورانی می‌شود، امام باقر(علیه السلام) در روایت بسیار زیبایی فرمودند: ای ابو خالد! به خدا سوگند! نور امام(علیه السلام) در قلوب مؤمنان از نور خورشید در روز درخشنده‌تر است! (کافی/ج1/ص194).

لذا این که با آمدن حضرت بقیة الله الأعظم(عجمردم از نور خورشید بی‌نیاز می‌شوند، بعید نیست؛ زیرا اصل خلقت و نور خورشید هم از نور ائمه اطهار(علیهم السلامآفریده شده است. (الدّر النظیم/ص765؛ البرهان فی تفسیر القرآن/ج5/ص146)

بنابراین قلب مؤمن با قرار گرفتن در معرض نور وجودی امام عصر(عج) و با اشراق نور ولایت کلیه آن حضرت، روشن می‌شود و به این وسیله ایمان او کامل می‌گردد و چنین فردی می‌تواند بر حقیقت اشیاء در این عالم آگاهی یابد (انوار الساطعه/ج5/ص300.

 

فراز دوم: الرَّحمة الموصولة

فراز سوم : وَمِيراثُ النُّبوة عِنْدَكُمْ

فراز چهارم: و زائر لکم