سؤالاتی در زمینه شب ­های قدر

اردیبهشت, ۱۳۹۹ بدون نظر پرسش و پاسخ

چرا شب قدر را قدر نامیده ­اند؟

شب قدر به این جهت «قدر» نامیده شده که جمیع مقدرات بندگان در تمام سال در آن شب تعیین می­شود. شاهد این معنا سورة دخان است که می­فرماید:[۱]

إِنَّا أَنْزَلْناهُ في‏ لَيْلَةٍ مُبارَكَةٍ إِنَّا كُنَّا مُنْذِرين‏* فيها يُفْرَقُ كُلُّ أَمْرٍ حَكيم‏؛[۲]

ما این کتاب را در شبی پر برکت نازل کردیم و ما همواره انذار کننده بوده ­ایم، در آن شب که هر امری بر طبق حکمت خداوند تنظیم و تعیین می­گردد.

این بیان هماهنگ با روایات متعددی است که می­گوید: در آن شب، مقدرات یک سال انسان­ها تعیین می­گردد و ارزاق و سرآمد عمرها و امور دیگر، در آن تعیین می­شود.

البته این امر هیچ گونه تضادی با آزادی ارادة انسان و مسئله اختیار ندارد. چرا که تقدیر الهی به وسیلة فرشتگان بر طبق شایستگی­ های و لیاقت­های افراد و به میزان ایمان و تقوا و پاکی نیت و اعمال آنهاست.

یعنی برای هر کس آن مقدر می­کنند که لایق آن است، یا به تعبیر دیگر زمینه­ هایش از ناحیه خود او فراهم شده، و این نه تنها منافاتی با اختیار ندارد، بلکه تأکیدی بر آن است.

شب قدر کدام شب است؟

در این که «لیلة القدر» در ماه رمضان است تردیدی نیست، چرا که جمع میان آیات قرآن همین معنا را اقتضا می­کند، از یک سو می­گوید: قرآن در ماه رمضان نازل شده[۳] و از سوی دیگر می­فرماید: در شب قدر نازل گرده است.[۴]

ولی در این که کدام شب از شب­های ماه رمضان است گفتگو بسیار است و مشهور روایات این است که در دهة آخر ماه رمضان و شب بیست و یکم یا بیست و سوم است، بنابراین در روایات می­خوانیم که در دهة آخر ماه مبارک پیامبر اکرم  تمام شب­ها را احیا می­داشت و مشغول عبادت بود و در روایتی از امام صادق  آمده است: «شب قدر شب بیست و یکم یا بیست و سوم است».

حتی هنگامی که راوی اصرار کرد: کدام یک از این دو شب است و گفت: اگر من نتوانم هر دو شب را عبادت کنم کدام یک را انتخاب نمایم؟! امام تعیین نفرمود و افزود: چه آسان است دو شب برای آنچه می­خواهی![۵]

ولی در روایات متعددی که از طرق اهل بیت  رسیده است بیشتر روی شب بیست و سوم تکیه شده، در حالی که روایات اهل سنت روی شب بیست و هفتم دور می­زند.

درروایتی از امام صادق  نیر نقل شده که فرمود: «تقدیر مقدرات در شب نوزدهم، و تحکیم آن در شب بیست و یکم و امضا در شب بیست و سوم است.»[۶]

و به این ترتیب بین روایات جمع می­شود.

ولی به هر حال هاله­ ای از ابهام شب قدر را به جهتی که بعداً اشاره می­شود، فرا گرفته است.

چرا شب قدر مخفی است؟

بسیار معتقدند مخفی بودن شب قدر در میان شب­های سال، یا در میان شب­های ماه مبارک رمضان برای این است که مردم به همة این شب­ها اهمیت دهند؛ همان گونه که خداوند رضای خود را در میان انواع طاعات پنهان کرده تا مردم به همة طاعات روی آورند، و غضبش را در میان معاصی پنهان کرده تا از همه بپرهیزند، دوستانش را در میان مردم مخفی کرده تا همه را احترام کنند، اجابت را در میان دعاها پنهان کرده تا به همة دعاها رو آورند، اسم اعظم را در میان اسمائش مخفی ساخته تا همه را بزرگ دارند، و وقت مرگ را مخفی ساخته تا در همه حال آماده باشند و این فلسفة مناسبی به نظر می­رسد.

آیا شب قدر در امت­ های پیشین نیز بوده است؟

ظاهر آیات سورة قدر نشان می­دهد که شب قدر مخصوص زمان نزول قرآن و عصر پیامبر اسلام  نبوده، بلکه در همة سال­ها تا پایان جهان تکرار می­شود.

تعبیر به فعل مضارع (تنزل) که دلالت بر استمرار دارد، و هم­چنین تعبیر به جملة اسمیه «سلام هی حتی مطلع الفجر» که نشانة دوام است نیز گواه بر این معنا است.

به علاوه، روایات بسیاری که شاید در حد تواتر باشد نیز این معنا را تأکید می­کند، ولی آیا در امت­های پیشین نیز بوده است یا نه؟

صریح روایات متعدد از پیامبر اکرم  آمده است که فرمود: «خداوند به امت من شب قدر را بخشیده و احدی از امت­های پیشین از این موهبت برخوردار نبوده است».[۷]

چرا قرآن در شب قدر نازل شد؟

از آنجا که در شب قدر سرنوشت انسان­ها،  بر طبق لیاقت­ها و شایستگی­های آنها، تعیین می­شود و قرآن چون یک کتاب سرنوشت ساز است و خط سعادت و خوشبختی و هدایت انسان­ها در آن مشخص شده سات باید در شب قدر، شب تعیین سرنوشت­ها، نازل گردد، چه زیباست رابطة میان «قرآن» و »شب قدر» و چه پرمعناست پیوند این دو با یکدیگر.

آیا شب قدر در مناطق مختلف، یکی است؟

می­دانیم آغاز ماه­های قمری در همة بلاد یکسان نیست و ممکن است در منطقه­ای امروز اول ماه باشد و در منطقه دیگر دوم ماه، بنابراین، شب قدر نمی­تواند یک شب معین در سال بوده باشد، زیرا ممکن است شب بیست و سوم در مکه شب بیست و دوم در ایران و عراق باشد و به این ترتیب قاعدتاً هر کدام باید برای خود شب قدری داشته باشند، آیا این با آنچه از آیات و روایات استفاده می­شود که شب قدر یک شب معین است، سازگار است؟!

پاسخ به این سؤال با توجه به یک نکته روشن می­شود و آن این که:

شب همان سایه نیم کره زمین است که بر نیم کره دیگر می­افتد، و می­دانیم این سایه همراه گردش زمین در حرکت است، و یک دوره کامل آن در ۲۴ ساعت انجام می­شود، بنابراین، ممکن است شب قدر یک دورة کامل شب به دور زمین باشد، یعنی مدت ۲۴ ساعت تاریکی که تمام نقاط زمین را زیر پوشش خود قرار می­دهد شب قدر است که آغاز آن از یک نقطه شروع می­شود و در نقطه دیگر پایان می­پذیرد.

[۱]. مستدرک الوسائل، ج ۷، ص ۴۵۶؛ الاقبال بالاعمال الحسنة، ص ۴۱۷: «قال موسی۷: الهی ارید قربک. قال: قربی لمن استیقظ لیلة القدر قال ارید رحمتک قال رحمتی لمن رحم المساکین لیلة القدر، قال: الهی ارید الجواز علی الصراط، قال: ذلک لمن تصدّق بصدقة فی لیلة القدر. قال: الهی ارید من اشجار الجنة و ثمارها، قال: ذلک لمن سبّح تسبیحة فی لیلة القدر. قال : الهی ارید النجاة من النار. قال: ذلک لمن استغفر فی لیلة القدر. قال: الهی ارید رضاک. قال: رضای لمن صلی رکعتین فی لیلة القدر».

[۲]. دخان، آیه­های ۳ و ۴٫

[۳]. بقره، آیه ۱۸۵٫

[۴]. قدر، آیه ۱٫

[۵]. نور الثقلین، ج ۵، ص ۶۲۵، حدیث ۵۸: «ما ایسر لیلتین فیما تطلب».

[۶]. نور الثقلین، ج ۵، ص ۶۲۶، حدیث ۶۲: «التقدیر فی لیلة تسعة عشر، و الابرام فی لیلة احدی و عشرین و الامضاء فی لیلة ثلاث و عشرین». تفسیر نمونه، ج ۲۷، ص ۱۸۹٫

[۷]. الدر المنثور، ج ۶، ص ۳۷۱: «ان الله وهب لامتی لیلة القدر لم یعطها من کان قبلهم».

برچسب ها